Dyrektor szkoły w razie całkowitej likwidacji szkoły rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy. Natomiast przy częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć rozwiązuje z nauczycielem stosunek pracy lub, na jego wniosek, przenosi go w stan nieczynny (art. 20 ust. 1 ustawy z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela; dalej: Karta Nauczyciela).

 

Przeniesienie nauki do innej szkoły
W szkole podstawowej nr X w pewnym mieście doszło do zmniejszenia liczby klas z powodu spadku liczby uczniów. Był to efekt przejścia części uczniów do innej, nowo utworzonej szkoły, której obwód objął część obwodu szkoły nr X. Z jednym z nauczycieli pracujących w szkole nr X rozwiązano stosunek pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela. Zostało to uzasadnione zmianami organizacyjnymi polegającymi na zmniejszeniu liczby oddziałów w szkole.
Zwolniony nauczyciel wniósł pozew o przywrócenie do pracy. Sprawa zakończyła się wyrokiem Sądu Najwyższego z 26 stycznia 2000 r. (sygn. akt I PKN 489/99), w którym pozew został uwzględniony. Sąd Najwyższy stwierdził, że przejęcie zadań dydaktycznych w zakresie kształcenia znacznej liczby uczniów przez inną szkołę mieści się w formule przejęcia części zakładu pracy przez innego pracodawcę w trybie art. 231 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (dalej: k.p.) i nie stanowi wewnętrznych zmian organizacyjnych dotyczących dotychczasowego pracodawcy, które mogły uzasadniać zwolnienie nauczyciela z pracy na warunkach określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela.
Zgodnie z art. 231 § 1 k.p. w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę staje się on z mocy prawa stroną w dotychczasowych stosunkach pracy. Jednocześnie przejście zakładu pracy lub jego części na innego pracodawcę nie może stanowić przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie przez pracodawcę stosunku pracy (art. 231 § 6 k.p.).
Na brak podstaw do rozwiązania z nauczycielami stosunku pracy i konieczność uznawania, że dochodzi do przejścia części zakładu na innego pracodawcę w przypadku zmniejszeniu liczby klas w związku z przechodzeniem uczniów do nowo tworzonych szkół wskazywał też SN m.in. w wyrokach z:
 1 października 1997 r. (sygn. akt I PKN 301/97),
 2 marca 2005 r. (sygn. akt I PK 271/04).
We wspomnianym wyroku z 2 marca 2005 r. SN stwierdził, że częściowa likwidacja szkoły, zmiany organizacyjne i zmiany planu nauczania uzasadniają rozwiązanie stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela tylko wówczas, gdy zadania w zakresie kształcenia i wychowania dzieci na tym poziomie nie podlegają przekazaniu innej placówce oświatowej. Miałoby to miejsce np. wtedy, gdy zmniejsza się liczba dzieci zamieszkujących dany rejon szkolny albo gdy nastąpiło zaniechanie kształcenia w określonym kierunku lub na określonym poziomie.
Również przejęcie przez inną placówkę oświatową warsztatów szkolnych nie oznacza częściowej likwidacji szkoły w rozumieniu art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela (nie można zatem rozwiązać stosunku pracy na podstawie tego przepisu z nauczycielem zatrudnionym w warsztatach), lecz powoduje skutki określone w art. 231 k.p. (wyrok SN z 9 kwietnia 1998 r., sygn. akt I PKN 42/98).
Pojęcie „przejęcie zakładu pracy” oznacza każde przejęcie zakładu pracy rozumianego przedmiotowo (placówki zatrudnienia) przez zakład pracy w ujęciu podmiotowym (pracodawcę). W przypadku zakładów o celach gospodarczych przy wyjaśnieniu istoty aktu „przejęcia” zasadnicze znaczenie mają elementy i uwarunkowania typu majątkowego. Natomiast nie mogą one odgrywać dominującej roli tam, gdzie dochodzi do przejęcia zakładu pracy realizującego cele społeczne, polityczne czy publiczne. W przypadku takich pracodawców, jak np. szkoły zasadniczymi elementami dla wyjaśnienia ich istoty, obok organizacji i majątku, są zadania (wyrok SN z 19 kwietnia 2010 r., sygn. akt II PK 298/09).

 

Kiedy podstawa do zwolnienia
Analiza art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela wskazuje na konieczność zaistnienia dwóch przesłanek do jego zastosowania:
 muszą mieć miejsce zmiany dotyczące pracy szkoły (likwidacja całkowita lub częściowa, zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów, zmiany planu nauczania),
 zmiany muszą uniemożliwiać dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.
Obie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Druga przesłanka nie zachodzi wówczas, gdy na miejsce nauczyciela przeniesionego w stan nieczynny (lub z którym rozwiązano stosunek pracy) zatrudnia się inną osobę (wyrok SN z 4 grudnia 1998 r., sygn. akt I PKN 482/98).
Dla oceny istnienia wspomnianej przesłanki istotne nie jest to, czy zmniejsza się ogólna liczba zatrudnionych nauczycieli, lecz to, czy wszyscy nauczyciele danej specjalności mogą po zmianach organizacyjnych być zatrudnieni w pełnym wymiarze zajęć (wyrok SN z 6 marca 1998 r., sygn. akt I PKN 529/97). Brak jest przesłanek rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem mianowanym w trybie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, jeżeli pozostali nauczyciele tej samej specjalności mają w planie organizacyjnym szkoły przydzieloną taką liczbę godzin ponadwymiarowych, że możliwe byłoby zatrudnianie zwolnionego nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć (wyrok SN z 9 grudnia 1998 r., sygn. akt I PKN 492/98). Niemożność dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć ma zatem dotyczyć nauczycieli danej specjalności.
Fakt, że nauczyciele określonej specjalności mają godziny ponadwymiarowe, nie przesądza, iż nie było podstaw do zwolnienia, na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, innego nauczyciela prowadzącego zajęcia tego samego typu. Nie należy dzielić między kilku nauczycieli prowadzenia zajęć w klasach I–III szkoły podstawowej czy nauczania jednego przedmiotu w starszej klasie (wyroki SN z 1 grudnia 1999 r., sygn. akt I PKN 423/99 i z 17 grudnia 1997 r., sygn. akt I PKN 437/97).

 

Wybieranie zwalnianego
W art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie wskazano, jakimi kryteriami powinien kierować się dyrektor szkoły, dokonując wyboru nauczyciela czy nauczycieli do zwolnienia z pracy na podstawie tego przepisu. Nie oznacza to, że dyrektor szkoły może ustalać przesłankę „niemożliwości dalszego zatrudniania konkretnego nauczyciela” w sposób arbitralny i nieracjonalny. Ma w tym zakresie pewien margines swobody w dokonywaniu oceny, ale to nie znaczy, że przy wyborze nauczyciela, którego „dalsze zatrudnienie jest niemożliwe”, nie jest skrępowany koniecznością dokonania w danych warunkach uzasadnionego wyboru (wyrok SN z 29 listopada 2000 r., sygn. akt I PKN 181/00).
Wybór nauczyciela może być zakwestionowany przez sąd pracy w przypadku oceny, że był on dowolny lub dyskryminujący, przy czym takie zakwestionowanie przez sąd nie może opierać się na niejasnych przesłankach. Należy wykazać, że wybór ten był rażąco dowolny lub w oczywisty sposób dyskryminował nauczyciela (wyrok SN z 7 kwietnia 1999 r., sygn. akt I PKN 652/98).

 

Kwalifikacje
Często wybór nauczyciela do zwolnienia na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela jest uzasadniany jego niskimi kwalifikacjami. Jednak porównanie kwalifikacji zawodowych jako kryterium takiego wyboru wymaga uwzględnienia nie tylko formalnego poziomu wykształcenia, lecz także praktyki w nauczaniu przedmiotu. W ocenie zasadności wyboru nauczyciela należy brać pod uwagę w pierwszej kolejności okres zatrudnienia na stanowisku nauczyciela przedmiotu, którego liczba godzin nauczania ulega zmniejszeniu, nie zaś ogólny czas wykonywania zawodu (wyrok SN z 10 stycznia 2002 r., sygn. akt I PKN 771/00).
Orzecznictwo SN nie jest w pełni jednolite w kwestii, na ile – poza kwalifikacjami w zakresie przedmiotu, który nauczyciel dotychczas nauczał – powinny być brane pod uwagę posiadane przez niego kwalifikacje do prowadzenia innych zajęć odbywających się w danej szkole.
Na przykład SN w wyroku z 29 marca 2001 r. (sygn. akt I PKN 318/00) uznał, że można było przenieść w stan nieczynny nauczycielkę pracującą w zerówce szkolnej w sytuacji, gdy likwidacji ulegała nie zerówka, a klasa w szkole. Likwidacja klasy spowodowała potrzebę zmniejszenia kadry nauczycielskiej w skali całej szkoły, a pracująca dotąd w zerówce nauczycielka posiadała najniższe kwalifikacje ze wszystkich nauczycieli w szkole mających uprawnienia do pracy w zerówce. Możliwość dalszego zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć należy odnosić do wszystkich nauczycieli, którzy mają kwalifikacje do nauczania po dokonaniu zmian organizacyjnych, niezależnie od tego, jakich przedmiotów i w jakich klasach nauczali dotychczas.
Z kolei SN w wyroku z 12 lipca 2001 r. (sygn. akt I PKN 549/00) uznał, że można było przenieść w stan nieczynny nauczycielkę w związku ze zmniejszeniem liczby klas w szkole, choć miała ona też kwalifikacje do pracy jako bibliotekarka. W ocenie SN potrzeba znalezienia pracy w szkole dla wspomnianej nauczycielki nie stanowiłaby uzasadnienia do zwolnienia jednej z osób pracujących dotąd w bibliotece. Same różnice w formalnym wykształceniu (na korzyść zwalnianej nauczycielki w porównaniu z pracującymi w bibliotece) nie przesądzają sprawy. Niemożność dalszego zatrudnienia należy odnosić przede wszystkim do przedmiotu nauczanego dotąd przez nauczyciela. Wyjątkowo tylko można brać pod uwagę inne przedmioty (do nauczania których ma on kwalifikacje), jeżeli w szkole występuje potrzeba dokonania zmian w tym zakresie, podyktowana dobrem uczniów lub brakami kadrowymi dotyczącymi owego innego przedmiotu.
W konsekwencji uważam, że można przyjąć, iż dyrektor szkoły, przy wyborze nauczyciela do zwolnienia na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, ma sporą swobodę w zakresie brania pod uwagę jego kwalifikacji do zajęć, których dotąd nie prowadził. Należy jednak unikać skrajności – np. nie zwalniać nauczyciela dotychczas prowadzącego dane zajęcia tylko po to, aby innemu nauczycielowi zapewnić miejsce pracy, czy też nie kontynuować zatrudnienia nauczyciela niemającego kwalifikacji wymaganych na danym stanowisku i jednocześnie zwalniać nauczyciela mającego odpowiednie kwalifikacje, który dotąd wykonywał inną pracę.

 

Inne kryteria
Według SN kryteriami uzasadniającymi wybór nauczyciela do zwolnienia na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela mogą być też:
 niekorzystna (niższa niż innych nauczycieli) ocena jego pracy i osiągnięć w nauczaniu oraz wychowaniu uczniów, dokonywana przez przełożonych, uczniów i ich rodziców (wyroki z 11 września 2001 r., sygn. akt I PKN 610/00 i z 5 listopada 1998 r., sygn. akt I PKN 420/98),
 długotrwałe, dezorganizujące pracę w szkole nieobecności nauczyciela w pracy z powodu choroby (wyrok z 22 września 2000 r., sygn. akt I PKN 29/00),
 podstawa nawiązania stosunku pracy – nauczyciel zatrudniony na podstawie umowy o pracę powinien być wybrany do zwolnienia przed nauczycielem mianowanym, gdy pozostałe kryteria nie pozwalają na jednoznaczną ocenę przydatności poszczególnych nauczycieli do pracy, bo np. mają oni niemal identyczne kwalifikacje (wyrok z 11 stycznia 2005 r., sygn. akt I PK 159/04),
 pobieranie emerytury obok wynagrodzenia za pracę lub posiadanie stażu umożliwiającego przejście na emeryturę (wyrok z 23 stycznia 2001 r., sygn. akt I PKN 209/00).

 

Autor:Jarosław Żarowski

Podstawy prawne:

  • Ustawa z 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela (j.t. Dz.U. z 2006 r. nr 97, poz. 674; ost. zm. Dz.U. z 2011 r. nr 205, poz. 1206)
  •  Ustawa z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (j.t. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94; ost. zm. Dz.U. z 2011 r. nr 232, poz. 1378)